Χαρακτηριστικά – Ιχνοστοιχεία – Οφέλειες

008

 ΚΑΣΤΑΝΟ ΜΕΛΙΒΟΙΑΣ 

Castanea Sativa (Ευρωπαϊκή Καστανιά)

Πρόκειται για τον καρπό της καστανιάς, ενός γένους της τάξεως των κυπελλοφόρων, που ωριμάζει μέσα σε ακανθώδες περίβλημα (κατσίδα, ή κατσούδα, ή τζούνα) και όταν αυτό διανοίγεται, τότε οι καρποί πέφτουν στο έδαφος, απ’ όπου και συλλέγονται.

 Το κάστανο είναι ένα από τα πλέον εκλεκτά φυτικά εδέσματα, γνωστό στον Ελλαδικό χώρο αρκετούς αιώνες προ Χριστού. Όσον αφορά στην παραγωγή, την ποιότητα και τη διακίνησή του έχει συνδεθεί τις τελευταίες δεκαετίες με τη Δημοτική Ενότητα Μελιβοίας και ιδιαίτερα με την Τοπική Κοινότητα Μελιβοίας, στην ανατολική πλευρά του Κισσάβου. Πρόκειται για μια περιοχή με άφθονα νερά σε εύφορα χωματοβούνια με έδαφος γονιμότατο κι όχι συνεκτικό ούτε ασβεστολιθικό. Σε συνδυασμό βέβαια με την ηλιακή ενέργεια και τις άριστες κλιματολογικές συνθήκες διαμορφώνονται οι ιδανικές προϋποθέσεις για την καλλιέργεια και την ποιοτική ιδιαιτερότητα του συγκεκριμένου προϊόντος.

Αναντίρρητα η φήμη του Κάστανου Μελιβοίας έχει περάσει τα στενά εθνικά όρια, οπότε η αναγνωρισιμότητά του έναντι άλλων ομοειδών προϊόντων, τόσο στην εγχώρια, όσο και στη διεθνή αγορά, είναι πλέον δεδομένη. Δικαιολογημένα λοιπόν γίνεται προσπάθεια από το Συνεταιρισμό να καταχωρηθεί ως προϊόν Π.Ο.Π. Η ιδιαιτερότητά του συνίσταται στο γεγονός ότι το Κάστανο Μελιβοίας σε σύγκριση με τα κάστανα άλλων περιοχών ξεχωρίζει για το μέγεθος, τη στιλπνότητα, την ανθεκτικότητα, τη γεύση, τη θρεπτική του αξία και την ευπεψία του, όπως κι αν καταναλώνεται.

Είναι προϊόν πλούσιο σε άμυλο και διάφορες πρωτεΐνες και τρώγεται ωμό, ψητό, βραστό, αλλά και μαγειρεμένο με κρέας. Τελευταία είναι αρκετά διαδεδομένο στη ζαχαροπλαστική και την αλευροποιΐα.

Η παρουσία, η καλλιέργεια και η διακίνησή του από την περιοχή της Μελιβοίας δεν είναι κάτι το καινούργιο. Ανάγεται στα αρχαία Ελληνικά χρόνια και ήταν ένα από τα κυριότερα εξαγωγικά προϊόντα της πόλης μαζί με το λάδι, το κρασί, την πορφύρα και το βαλσαμόλαδο. Σύμφωνα με τις ιστορικές μαρτυρίες το συναντούμε στην αρχαία Ελλάδα με διάφορες ονομασίες:

  • Ευβοϊκόν κάρυον (σ’ αντίθεση με το Περσικόν κάρυον = καρύδι και το Ποντιακόν κάρυον = φουντούκι)
  • Κασταναικόν κάρυον
  • Σαρδιανή βάλανος
  • μότον
  • λόπιμον
  • Διός βάλανος = το γλυκό κάστανο (προφανώς πρόκειται για το προϊόν της εμβολιασμένης καστανιάς σ’ αντίθεση με τον καρπό της άγριας).

Οι λόγοι που μας οδηγούν να υποστηρίξουμε αβίαστα την άποψη ότι η καλλιέργεια και η εμπορία του κάστανου συνδέεται απ’ τα Πανάρχαια χρόνια με τους παράλιους ανατολικούς πρόποδες στο ορεινό σύμπλεγμα Κισσάβου – Μαυροβουνίου, ανεξάρτητα από το αν το ίδιο προϊόν εμφανίζεται και σε άλλες γεωγραφικές περιοχές του τότε γνωστού κόσμου, είναι βασικά οι παρακάτω:

  1. Με δεδομένα τα όρια της αρχαίας Μαγνησίας, η οποία εκτείνονταν από τον Παγασητικό κόλπο μέχρι και την εκβολή του Πηνειού στα Τέμπη, φωτογραφίζουμε μια περιοχή στις υπώρειες του Πηλίου, του Μαυροβουνίου και του Κισσάβου με μια συνεχή πυκνή βλάστηση από Καστανόδεντρα, άγρια και εμβολιασμένα, απ’ τα μυθικά χρόνια μέχρι και σήμερα. Γεωγραφικά στο κέντρο ακριβώς του Μαγνητικού πεδίου βρίσκεται η Μελίβοια.
  2. Με δεδομένο ότι σε πολλές περιοχές οι αρχαίοι Έλληνες έδιναν τις ονομασίες των δένδρων που ευδοκιμούσαν σ’ αυτές, στο Μαγνητικό πεδίο παρατηρούμε ότι κάτι αντίστοιχο έγινε με την πόλη Κασθαναία ή Κασθανέα ή Καστανέα. Πρόκειται για πόλη όμορη και πολύ κοντινή στη Μελίβοια με την οποία είχαν αναπτυχθεί εμπορικές ανταλλαγές. Η Κασθαναία, γνωστή, όπως και η Μελίβοια και οι Ιπνοί από το Περσικό ναυάγιο το 480 π.Χ., βρισκόταν περίπου στην περιοχή νότια του χωριού Σκλήθρου, είχε αναπτύξει αρκετά μεγάλη δραστηριότητα με την παραγωγή και τη διακίνηση του κάστανου σε συνεργασία σαφώς με τη Μελίβοια.
  3. Η Μελίβοια, σε μια γεωγραφική θέση κλειδί, σ’ έναν παραλιακό κόμβο στην καρδιά του δυτικού Αιγαίου αποτελούσε εμπορικό κέντρο και η δραστηριότητα της στο εισαγωγικό και το εξαγωγικό εμπόριο, είχε απλωθεί μέχρι τις Μικρασιατικές ακτές και μέχρι την Κυρήνη της Λιβύης. Οπωσδήποτε μέσα στο εξαγωγικό της εμπόριο περιλαμβάνεται και το κάστανο μαζί με το λάδι, το κρασί, την πορφύρα και το βαλσαμόλαδο.
  4. Το γεγονός ότι στους παράκτιους πρόποδες της Μαγνησίας και ειδικότερα στο ορεινό σύμπλεγμα Κισσάβου – Μαυροβουνίου η καστανιά μαζί με τα άλλα συγγενικά της κυπελλοφόρα (δρυς, άριος, πουρνάρι) είναι αυτοφυής, αποδεικνύει την αυτοχθονία του συγκεκριμένου δέντρου. Κι αυτό ενισχύεται απ’ το εξής: Σ’ όσες περιοχές οι κάτοικοι είχαν πρόσβαση για την καλλιέργεια, οι καστανιές είναι εμβολιασμένες. Αντίθετα, στα σημεία όπου η καλλιέργεια δεν ήταν εφικτή, οι καστανιές παρέμειναν άγριες. Εξάλλου απ’ τις φυσικές ακόμα κοινωνίες είναι αυτόδηλο απανταχού της γης ότι οι κάτοικοι κάθε περιοχής διαμορφώνουν οικοσύστημα ανάλογο με τους φυσικούς πόρους. Ήταν δυνατό η Μελίβοια να μην είχε αξιοποιήσει στο έπακρο έναν τόσο πλούσιο φυσικό της πόρο;
  5. Η ονομασία και μόνο του προϊόντος, Διός βάλανος = γλυκό κάστανο, καρπός εμβολιασμένης καστανιάς, εφόσον ήταν γνωστή σε διάφορες περιοχές του Ελλαδικού χώρου, δε γίνεται να μην ήταν γνωστή σε μία περιοχή, όπου το ίδιο το έδαφός της παρήγαγε το προϊόν αυτό και όπου η λατρεία του Διός ήταν εμφανώς διαδεδομένη. (Ζεύς Ακραίος, Κεραύνιος κ.α.). Αλλά και από μυθική άποψη να το προσεγγίσει κανείς δε μπορεί παρά να δεχτεί τούτο: Ένα τέτοιο επιδόρπιο μετά την αμβροσία του ο πατήρ των Θεών άπλωνε το χέρι του και το έπαιρνε από την τόσο κοντινή στον Όλυμπο Μελίβοια!
  6. Το ότι η καλλιέργεια του κάστανου στην περιοχή μας αναφέρεται στα Ρωμαϊκά χρόνια, στη Βυζαντινή περίοδο και στην Τουρκοκρατία, δε μένει παρά να δεχτούμε τη διαρκή και αδιάκοπη συνέχιση της παραγωγής και της διακίνησης του προϊόντος αυτού ανά τους αιώνες.
  7. Αλλά και να δεχτούμε ότι είναι προϊόν εισαγόμενο από την Παφλαγονία εξαρχής, όπως υποστηρίζουν κάποιοι, πάλι δε μπορούμε να μην υποστηρίξουμε τις θέσεις μας γύρω απ’ την εντοπιότητα του κάστανου. Δηλαδή: τι λόγους θα είχε άραγε η Μελίβοια να εισάγει προϊόν που το διέθετε αυτόφυτο στο έδαφός της; Οι κάτοικοί της γνώριζαν άριστα να παράγουν και να διακινούν στο εμπόριο όλα τα προϊόντα που τους έδινε η γη τους. Αμπέλι, ελιά, ριζάρι. Συνεπώς και το κάστανο.

Επομένως, εφόσον δεχόμαστε τη συνέχεια της Μελίβοιας μέσα στο χρόνο απ’ τη μυθική εποχή μέχρι και σήμερα, δεν απομένει παρά να δεχτούμε και τη συνέχεια των προϊόντων της. Ένας πολύ απλός παραγωγικός συλλογισμός χρειάζεται, ώστε να κατανοήσει ο καθένας ότι και το κάστανο είναι συνυφασμένο με την ιστορία της Μελιβοίας.

Σήμερα η ετήσια παραγωγή κάστανου στη Μελίβοια ανέρχεται στους 1.500 τόνους περίπου και αναμένεται να αυξηθεί χρόνο με το χρόνο, ως επακόλουθο της ανανέωσης των καστανεώνων που πραγματοποιήθηκε τα προηγούμενα έτη.

Η Μελίβοια περιλαμβάνει γύρω στα 2.500 χιλιάδες στρέμματα Castanea Sativa (Ευρωπαϊκή Καστανιά). Είναι σημαντικό να αναφέρουμε ότι τα κασταναριά αυτά προήλθαν από φύτευση δέντρων σε ιδιόκτητες εκτάσεις υπό κανονικό φυτευτικό σύνδεσμο από 6×6 έως 8×8 και ένα μικρό ποσοστό από τεμάχια δασών που παραχωρήθηκαν κατά χρήση σε παραγωγούς οι οποίοι, αφού τα αραίωσαν, στη συνέχεια τα εμβολίασαν και τα εκμεταλλεύονται.

Εδαφικές και Κλιματολογικές Απαιτήσεις Καστανιάς

Το έδαφος και το κλίμα είναι οι πιο σημαντικοί παράγοντες που καθορίζουν την δυνατότητα εγκατάστασης μιας φυτείας καστανιάς σε μια περιοχή. Για την καταλληλότητα του εδάφους απαραίτητη προϋπόθεση είναι η χημική αντίδραση pH. Η καστανιά ευδοκιμεί μόνο σε εδάφη ελαφρώς όξινα, εδάφη δηλαδή με pH 5,5 έως 6, που είναι και τα πιο κατάλληλα. Η παρουσία αντίθετα ενεργού Ca έστω και σε πολύ μικρές συγκεντρώσεις ή ένα pH μεγαλύτερο από 6 δυσχεραίνουν την καλλιέργεια της καστανιάς.

Οι κατάλληλες κλιματολογικές συνθήκες έχουν να κάνουν με την τοπογραφία και τη θέση του κτήματος. Ο ήλιος, η βροχή, η θαλάσσια αύρα, ο ανατολικός προσανατολισμός συνθέτουν τους ιδανικούς παράγοντες για ποιοτική και ποσοτική απόδοση της καστανιάς.

Διατροφή

Τα κάστανα τρώγονται ψητά, βραστά ή ωμά και περιέχουν αρκετές θερμίδες. Σε αντίθεση με άλλους καρπούς, περιέχουν λιγότερο λίπος, ενώ ταυτόχρονα είναι πλούσια σε μέταλλα, βιταμίνες και θρεπτικά συστατικά. Αποτελούν μια καλή πηγή διαιτητικών φυτικών ινών, παρέχοντας περίπου 8,1 γραμμ. φυτικών ινών στα 100 γραμμ., δηλαδή το 21% της συνιστώμενης ημερήσιας ποσότητας. Οι φυτικές ίνες βοηθούν στη μείωση των επιπέδων της χοληστερόλης, καθώς μειώνουν την απορρόφησή της στο αίμα και μπορούν να καταναλωθούν και από άτομα που έχουν δυσανεξία στη γλουτένη.

Τα κάστανα ξεχωρίζουν ακόμη, λόγω της υψηλής περιεκτικότητάς τους σε βιταμίνη C, φυλλικό οξύ και μονοακόρεστα λιπαρά οξέα, που εμποδίζουν την εμφάνιση παθήσεων της καρδιάς και των αρτηριών.

Υδατάνθρακες 44 γρ./100 γρ.
Νερό 52 γρ./100 γρ.
Λίπος 1,3 γρ./100 γρ.
Θερμίδες 196 γρ./100 γρ.
Πρωτεΐνες 1,6 γρ./100 γρ.
Χοληστερόλη Ø
Γλουτένη Ø

 Σύμφωνα με τα αποτελέσματα πιστοποιημένου εργαστηρίου, για το κάστανο Μελιβοίας ισχύουν τα εξής όσον αφορά στα οργανοληπτικά χαρακτηριστικά του.

Βαθμός αρεσκείας.

    Ηδονική κλίμακα 9 βαθμίδων
Εμφάνιση Μέγεθος 8,2
Στιβαρότητα 8,01
Λείο 8,18
Γυαλιστερό 8,24
Οπές 0,1
Στίγματα 0,58
Γεύση Γλυκύτητα 5,03
Όξινη γεύση 3,64
Πικρότητα 2,14
Στυφότητα 0,35
Εντύπωση Βαθμός αρεσκείας 7,5

 Για τη εύρεση του βαθμού αρεσκείας έγινε χρήση ηδονικής κλίμακας 9 βαθμίδων

 Πίνακας Διαθρεπτικής επισήμανσης

ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΣ ΜΟΝΑΔΕΣ ΤΙΜΗ Μέθοδος
Υγρασία % w/w 51,3 Ξήρανση-Σταθμικά
Τέφρα % w/w 1,4 Modifiedbased on 930.05(AOAC 18TH ED,2006)
Πρωτεΐνες * % w/w 4,1 Εσωτερική Μέθοδος GC-TCD
Διαιτιτικές ίνες % w/w 15,9 Modifiedbased on 985.29(AOAC 18TH ED,2006)
Λιπαρά % w/w 1,0 Όξινη υδρόλυση

Εκχύλιση Mojonnier

Υδατάνθρακες % w/w 26,3 Υπολογιστικά
Ενεργειακή Αξία Kcal/100g 131,0 Υπολογιστικά
Ενεργειακή Αξία Kj/100g 548,0 Υπολογιστικά

Συντελεστής πρωτεΐνης =6,25

 Προσδιορισμός Μακροστοιχείων-Ιχνοστοιχείων

ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΣ ΜΟΝΑΔΕΣ ΤΙΜΗ Όριο αναφοράς της μεθόδου Μέθοδος
Ασβέστιο (Ca) mg/kg 344 20,0 Modified based on 999.11(AOAC 18TH Ed,2006)-ICP
Φώσφορος (P) mg/kg 551 10,0 Modified based on 999.11(AOAC 18TH Ed,2006)-ICP
Κάλιο (K) mg/kg 3221 20,0 Modified based on 999.11(AOAC 18TH Ed,2006)-ICP
Σίδηρος (Fe) mg/kg 6,7 1,0 Modified based on 999.11(AOAC 18TH Ed,2006)-ICP
Χαλκός (Cu) mg/kg 3,8 1,0 Modified based on 999.11(AOAC 18TH Ed,2006)-ICP
Μαγγάνιο (Mn) mg/kg 22 1,0 Modified based on 999.11(AOAC 18TH Ed,2006)-ICP
Ψευδάργυρος (Ca) mg/kg 5,6 1,0 Modified based on 999.11(AOAC 18TH Ed,2006)-ICP
Μαγνήσιο (Mg) mg/kg 419 10,0 Modified based on 999.11(AOAC 18TH Ed,2006)-ICP

 

Συγκομιδή

Η συγκομιδή των κάστανων πραγματοποιείται στα τέλη του Σεπτεμβρίου έως αρχές Οκτωβρίου. Οι καλλιεργητές κάστανου, έχουν την ευθύνη για τη συγκομιδή του προϊόντος. Οι καρποί μετά τη συγκομιδή τους τοποθετούνται σε κατάλληλους σάκους για την εμπορική διακίνηση.

Σήμερα τα κάστανα της Μελίβοιας είναι πασίγνωστα για την ποιότητα, τη λάμψη, τη στιλπνότητα (γυαλάδα), το μέγεθος και τη γεύση τους.

Επιμέλεια – Σύνταξη, ο κ. Οδυσσέας Τσιντζιράκος, Φιλόλογος, ο οποίος έδωσε και τα ιστορικά στοιχεία του κειμένου.

  • Η κα Γεωργία Μαυρογιάννη, Διαιτολόγος – Διατροφολόγος, τη διατροφική αξία του κάστανου.
  • Ο κ. Δημήτρης Γκαλιάκης, Γεωπόνος, τα τεχνικά χαρακτηριστικά.
  • Τα στοιχεία των πινάκων είναι επίσημα στοιχεία και περιλαμβάνονται στον πλήρη φάκελο που κατατέθηκε στο Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, προκειμένου την αναγνώριση του κάστανου ως προϊόν Π.Ο.Π., από το Αγροτικό Συνεταιρισμό Μελιβοίας.